Bir firmanın gerçek olduğunu ne gösterir?
Tek bir belge göstermez. Size yardım ettiğimiz yer tam da burası: para göndermeden önce parçaları yan yana koymak. Tescil ilanı, vergi levhası, sözleşmedeki unvan, kartvizitteki adres ve o adreste gerçekten iş yapılıyor olması birbirini tutuyorsa güvenmek için sebebiniz vardır. Özel dedektif olarak iki yoldan katkı veririz: herkesin erişebildiği kayıtları düzenli biçimde inceler, verilen adresi dışarıdan birkaç farklı gün ve saatte görürüz. Sonunda elinize saatli bir not ve "tutan, tutmayan" diye ayrılmış kısa bir liste geçer.
Masa başında, sizin de yapabileceğiniz kontroller
İlk adımları siz de atabilirsiniz; biz de aynı yerden başlarız. Kayıttaki adres ile kartvizitteki adres farklıysa ikisine de bakılır.
- Tam unvan. Marka adı ya da kısaltma yetmez; "Limited Şirketi" ya da "Anonim Şirketi" ile biten resmî unvan, sözleşmede ve faturada aynı olmalıdır. Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nin sitesindeki unvan sorgulaması, unvanın hangi sicil müdürlüğünde hangi numarayla durduğunu gösterir.
- Sicil ilanları. İlanları tarih sırasıyla okuyun: adres ne zaman taşınmış, unvan ne zaman değişmiş, yönetime kim girip çıkmış? Yıllardır sektörde olduğunu anlatan bir firmanın ilanları yalnız birkaç ay önceye uzanıyorsa sorun. Mahalledeki bir tamirci esnaf siciline kayıtlı olabilir, ilan bulamamanız uyarı sayılmaz.
- Vergi levhası. Levhayı isteyin, e-Devlet'teki e-Vergi Levhası Doğrulama hizmetinde sınayın. Ödeme yapılacak hesabın sahibini de yazıyla sorun; hesaptaki ad ile unvanın farklı olması, açıklanmadıkça ciddi bir uyarıdır.
- Yatırım daveti. Size para yatırmanızı öneren kurumu Sermaye Piyasası Kurulunun listesinde arayın. Listede yoksa ofisin ne kadar şık olduğunun önemi kalmaz.
- İş teklifi. Teklif bir aracı üzerinden geliyorsa İŞKUR e-Şube'deki özel istihdam büroları listesinde il seçip bakın. Yönetmelikte sayılan birkaç meslek ve üst düzey yöneticilik dışında bu bürolar iş arayandan ücret alamaz. Eğitim, dosya ya da kıyafet bedeli isteniyorsa durun.
- Adresin kendisi. Kapı ve daire numarasını internette aratın. Aynı numara birbiriyle ilgisiz onlarca firmanın sitesinde geçiyorsa orası büyük ihtimalle yazışma adresidir. Haritadaki kayıt ve yorumlar adres kanıtı yerine geçmez; bu ayrımı Kadıköy'de adres doğrulama notu açıyor.
Bir tutarsızlığın masum bir cevabı olabilir. Önemli olan, sorduğunuzda açık cevap alıp almadığınızdır. Sicil numarasını ya da levhayı paylaşmaktan kaçınan, her soruyu görüşmeye atan bir muhatapla acele etmeyin.
İş teklifi ile yatırım davetinde farklı işaretler
İş teklifinde tehlike sizden istenen şeyde saklı olabilir. İşe başlamadan kimlik fotokopisi, banka kartı bilgisi ya da adınıza açılacak hat ve hesap isteniyorsa ya da olağanın çok üstünde maaş vaat eden ilan yalnız mesajlaşma uygulamasından yürüyorsa, bunu önce kimlik toplama girişimi gibi okuyun.
Yatırım davetinde tehlike paranın gideceği yerdedir. Kurum yerine şahıs hesabına para istenmesi, sabit ve yüksek getiri sözü, "kontenjan doluyor" acelesi, ilk küçük kazancın hemen ödenmesi aynı tablonun parçalarıdır. Bayilik ya da ortaklık teklifinde öteki bayilerin adreslerini de isteyin; bir ikisinin sokaktan görülmesi genel merkez iddiasından çok şey anlatabilir.
Binanın önünden görülenler
Kayıtlar tutarlı görünse de ofisin işleyip işlemediği ancak yerinde anlaşılır. Bir dedektif olarak dışarıdan şunlara bakarız: bina iş merkezi mi konut mu, cephede ya da girişte firmanın adı var mı, zil ya da kat panosu dışarıdan okunuyor mu, mesai saatlerinde kapıdan çalışan, müşteri ya da kargo giriyor mu? Kırk kişilik ekip olarak tanıtılan bir şirketin adresinde sabah iki kişinin girip çıkması bir soruyu başlatır.
Üsküdar'daki Altunizade bunun iyi örneğidir: M5 istasyonuyla kolay ulaşılan, adı bilinen bir semt olduğu için "sizi Altunizade'deki ofiste bekliyoruz" cümlesi güven verir. Oysa bu adres bir iş merkezine de bir apartman dairesine de düşebilir. İş merkezinde tek kapıdan onlarca firmanın çalışanı geçer, kimin nereye gittiği seçilmez; bu yüzden açılış ve kapanış saatine, tabela ve panoya, firmanın kendi aracına ve kargosuna bakarız.
Tek bakış yanıltır. Kapalı bir kepenk tatilden ya da sahadaki bir işten kaynaklanabilir; toplantı günü dolu görünen ofis ertesi sabah kapalı olabilir. Bakışları farklı gün ve saatlere böler, her birinin saatini yazarız. Bakış binanın dışından yapılır; danışmaya firma sormayız.
Üretim Dudullu'da bir atölyede ya da Tuzla'daki bir organize sanayi bölgesinde yapılıyorsa kontrol oraya uzanır: ışık, malzeme girişi, sevkiyat hareketi. Sanayi bölgesinde kapının dışındaki yoldan görülenle yetiniriz. Avanstan önce üretim yerini kendi gözünüzle görmek istemeniz de makuldür; gerçek bir üretici için bu olağan bir istektir.
Görüşmeye siz gidecekseniz
Görüşmeyi mesai saatine alın, gideceğiniz yeri bir yakınınıza bildirin. Biraz erken varın: giriş panosunda firmanın adı kat ya da oda numarasıyla yazıyor mu, size verilen kapı numarası binanınkiyle aynı mı?
İçeride şunlara bakın: firmanın adı bir kapıda ya da camda geçiyor mu, görüşme ortak salonda mı firmaya ait odada mı, kartvizit veren kişinin adı yazışmalardakiyle aynı mı? İlk görüşmede kimlik fotokopisi, banka bilgisi ya da imzalı belge bırakmak zorunda değilsiniz. Görüşme görüntülüyse arka plana güvenmeyin; teklif ücretsiz bir e-posta hesabından mı geldi, kişinin adı firmanın sitesinde geçiyor mu, ona bakın.
Ortaklık ve taşeron
Ortaklıkta adayın anlattığı eski şirketlerin unvanını Gazete'de arayın; hikâyenin tarihleriyle kayıtlar aynı sırayı izliyor mu, hâlâ yönetici görünüyor mu?
Taşeronda soru somuttur: para ödediğiniz ekip sahada mı? Fabrikada ya da şantiyede dışarıdan görülebilen, kapıya giden kamu yolundan seçilebilenle sınırlıdır: aracın saati, personel servisi, malzeme teslimi. İş bir tersanede yürüyorsa soru yalnız belgeyle sınanır, tersaneler bölgesi ve çevresi gözlem planına girmez. Yolu Tuzla'daki taşeron notu ile Tuzla sayfası gösteriyor. Dükkân devri düşünüyorsanız soru müşteri akışına döner: Kadıköy'de devren dükkân notu.
Notlara kişi değil hareket yazarız: kapı, saat, araç, kargo.
Durup sormanız gereken işaretler
- Resmî unvan sorulduğunda geçiştirilmesi.
- Ödemenin şirket hesabına değil bir kişinin hesabına istenmesi.
- Adresin kısa aralıklarla taşınmış görünmesi; sözleşmeden hemen önce adres değişikliği ilanı varsa eski ve yeni kapıyı görmeden avans göndermeyin.
- Yüz yüze görüşmenin "yerimiz tadilatta" gibi gerekçelerle ertelenmesi.
- "Bu fiyat yarına kalmaz" gibi kararı aceleye getiren cümleler.
Bunlardan birini görmek sahtelik kanıtı sayılmaz. İkisi bir aradaysa avansı bekletin.
Sonucu okurken temel ayrım "görülemedi" ile "yok" arasındadır: sicilde bulunamayan unvan doğrudan soru doğurur, kepengi kapalı adres başka güne bakmayı gerektirebilir. Önünüze tek sayfa alın: görüşmede söylenen unvan ve adres, sicil gazetesindeki unvan, levhadaki ad, ödeme istenen hesabın sahibi. Bu satırlardan biri boş kalıyorsa imzayı da ödemeyi de o satır dolana kadar erteleyin.
Yatırım ya da iş teklifi adıyla para gönderdiyseniz en yakın emniyet birimine ya da başsavcılığa başvurun, yazışmaları ve dekontları götürün, bankanızı da bekletmeden arayın. Sormak istediğiniz firmanın adını ve adresini bize de yazabilirsiniz; hangi satırdan başlanacağını birlikte belirleriz.