İyi bir dedektif nasıl anlaşılır?
Türkiye'de dedektifleri derecelendiren resmî bir kurum ya da sıralama yok, bu yüzden tek bir ad söylemek doğrulanabilir bir cevap olmaz. Daha sağlam ölçütler şunlar: yöntemi yasal sınırda kalıyor mu, planı yazıyla veriyor mu, sorunuzu anlamak için size soru soruyor mu? Üçünü de daha ödeme yapmadan sınayabilirsiniz.
İlk konuşmada sorabileceğiniz iki soru
Birincisi planla ilgili ve bir örnekle sorulur. Araştırılan kişinin her sabah Kadıköy İskelesinden karşıya geçtiğini söyleyin, işin nasıl kurulacağını dinleyin. Kadıköy'de vapur seferleri, M4 ve Ayrılık Çeşmesi'ndeki Marmaray bağlantısı kişiyi çok farklı yönlere götürebilir; cevapta kaç kişinin hangi noktada, hangi saatlerde duracağı ve neyin görülemeyeceği geçmeli. Her şeyin "hallolacağını" söyleyen bir cevap sorunun ayrıntısına inmemiştir.
İkincisi kısadır: "Hangi yolları kullanmazsınız?" Telefonlara, hesaplara ve resmî kayıtlara dokunulmayacağını duraksamadan söyleyen bir cevap bekleyin. "Duruma göre bakarız" gibi esnek bir yere kayıyorsa sözleşmenin yöntem bölümünü iki kez okuyun.
"Bunda hiçbir sorun çıkmaz" denirse neye dayanarak söylendiğini sorun. Kadıköy'de hangi işlere baktığımızı Kadıköy'de özel dedektif sayfasında görebilirsiniz.
Yazılı planda neler olmalı?
Yazılı bir metin üç şeyi sade bir dille göstermelidir: araştırmanın konusu, yöntemin sınırı ve toplam tutar. Öğrenmek istediğiniz şey iki üç cümleyle yazılır. Yöntem bölümünde hangi yollara başvurulmayacağı açıkça geçer. Tutar da işe başlamadan bellidir; hangi kalemlerle değiştiğini ücret notu rakam vermeden açıyor.
Bu başlıklardan biri "aramızda kalsın, gerek yok" diye geçiştiriliyorsa durup sorun. Metindeki bir ifade size belirsiz geliyorsa imzadan önce açık bir cümleyle yeniden yazılmasını isteyin.
Görüşmede duyduğunuz cümleler ne anlatır?
Aşağıdaki cümleler hüküm vermeye yetmez, ama ne soracağınızı gösterir.
| Duyduğunuz cümle | Ne anlama gelebilir | Ne yapabilirsiniz |
|---|---|---|
| "Ödemeyi şu kişisel hesaba gönderin." | Anlaştığınız taraf ile parayı alan kişi farklı olabilir. | Hesabın kime ait olduğunu sorun, sözleşmedeki adla karşılaştırın. |
| "Telefon dökümünü de çıkarırız." | Ya yasa dışı bir yol ya da gerçek olmayan bir döküm. | Görüşmeyi bitirin; nedeni telefon geçmişi notunda. |
| "Sonuç belli, içiniz rahat olsun." | Saha işinde sonucu önceden bilmek mümkün olmaz. | Neye bakılacağını, neyin bilinemeyeceğini sorun. |
| "Devletten belgemiz var." | Bu iş için devletin verdiği bir belge yok. | Belgenin adını ve veren kurumu sorun. |
Haritadaki kayıt neyi kanıtlar?
Haritada bir işletme kaydı görmek, o adreste çalışan bir ekip olduğunu göstermez. Kaydı, çalışma düzenini ve fotoğrafları büyük ölçüde işletmenin kendisi oluşturur. Adresin Bahariye, Altıyol ya da iskele çevresi gibi işlek bir yerde olması da bunu değiştirmez.
Size bir adres gösterildiyse kaydın içine bakın. Fotoğraflar o binaya mı ait? Aynı fotoğraflar başka şehirlerin adresleriyle de dolaşıyor mu? Ters görsel aramayla bunu kendiniz görürsünüz.
Sanal ofis ya da paylaşımlı masa tek başına sorun değildir. Sorun, adresin anlatılan şeyle çelişmesidir: "her gün buradayız" denen adreste yalnız saatle kiralanan odalar varsa aradaki farkı not edin ve sorun.
Dedektif yorumlarına ne kadar güvenebilirim?
Dedektif yorumları sınırlı bir kaynaktır, çünkü bu işi yaptıran biri deneyimini açıkça yazmak istemeyebilir. Haritadaki puana bakarken yanındaki yorum sayısını ve yorumların ne anlattığını da okuyun.
Beş yıldız az yorumla da verilir, çok yorumla da; ikisi aynı şeyi söylemez. Tarihlere de bakın: birkaç yıla dağılmış yorumlar ile aynı hafta içinde art arda yazılmış kısa metinler farklı şeyler anlatır. İşin konusunu, süresini, teslim edilen dosyanın biçimini anlatan bir yorum, yalnız "çok memnun kaldık" diyen yorumdan daha fazla bilgi taşır. Bir sitenin kendi sayfasına koyduğu yıldız puanı bağımsız bir değerlendirme sayılmaz; o sitenin kendi sözüdür.
Adları birbirine çok benzeyen işletmeler olabilir, başka bir işletmenin sayfasında olmadığınızdan emin olun. Şikâyetlerde asıl ölçü cevabın tonudur: somut ayrıntıyla açıklama yapan biriyle şikâyet edeni suçlayan ya da hiç cevap vermeyen biri arasında ciddi bir fark vardır.
Ödemeden önce: sözleşmedeki taraf ile hesabın sahibi aynı mı?
İlk ödemeden önce tek bir şey sorun: sözleşmede taraf olarak geçen ad ile parayı alacak hesabın sahibi aynı kişi ya da şirket mi? Farklıysa açıklamasını ödemeden önce isteyin.
Ödemeyi bankadan yapın, açıklama kısmına işin konusunu birkaç sözcükle yazın, dekontu sözleşmeyle birlikte saklayın. Kime, ne için, ne kadar ödediğinizi sonradan göstermenin en sade yolu budur. Elden ödeme ya da tanımadığınız üçüncü bir kişinin hesabı bu izi siler.